Αυτισμός

Ορισμός

Ο αυτισμός αποτελεί μία νευροαναπτυξιακή διαταραχή, δηλαδή σχετίζεται με την ανάπτυξη του εγκεφάλου κατά τα πρώτα κρίσιμα χρόνια της ζωής του ατόμου. Πρόκειται για έντονες δυσκολίες στην κοινωνική συναλλαγή (ικανότητα του σχετίζεσθαι) και  αμοιβαιότητα (αίσθημα του ανήκειν), στην λεκτική και μη-λεκτική επικοινωνία, και στην συμβολική αναπαράσταση (φαντασία και συμβολικό παιχνίδι). Επιπλέον, συνοδεύεται από πολύ περιορισμένα και ειδικά ενδιαφέροντα και από επαναλαμβανόμενες στερεοτυπικές συμπεριφορές. Με μία φράση μπορεί να οριστεί ως «διαταραχή της κοινωνικής επικοινωνίας». 

Διαγνωστικές υποκατηγορίες   

Ο αυτισμός παρουσιάζεται σε πολλές και, συχνά, αρκετά διαφοροποιημένες μεταξύ τους μορφές σε σημείο που δεν μπορεί να θεωρηθεί ως μία ομοιογενής διαταραχή. Για αυτόν τον λόγο, μέχρι πρόσφατα εντάσσονταν στον όρο «Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές» (ΔΑΔ) και διακρίνονταν σε τρεις διαγνωστικές υποκατηγορίες (DSM-IV):

1. Αυτισμός: χαρακτηρίζεται από χαμηλή έως οριακή νοημοσύνη, έντονα έως μέτρια προβλήματα λόγου και κοινωνικά-επικοινωνιακά ελλείμματα. 
2. Σύνδρομο Asperger: χαρακτηρίζεται από επαρκή έως υψηλή νοημοσύνη, μέτρια έως ελάχιστα προβλήματα λόγου και κοινωνικά-επικοινωνιακά ελλείμματα.
3. ΔΑΔ – μη άλλως προσδιοριζόμενη: χαρακτηρίζεται κυρίως από τα κοινωνικά-επικοινωνιακά ελλείμματα. 

Πλέον, με βάση το DSM-V χρησιμοποιείται ο όρος «Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος» (ΔΑΦ), ο οποίος περιλαμβάνει τρεις διαγνωστικές υποκατηγορίες με βάση την ανάγκη υποστήριξης του ατόμου ανάλογα με την προσαρμοστικότητα και την λειτουργικότητα του στο κοινωνικό περιβάλλον: 

• Επίπεδο 1 – «Ανάγκη υποστήριξης» που προκύπτει από δυσκολίες στην κοινωνικοποίηση και την ευελιξία – προσαρμογή.
• Επίπεδο 2 – «Ανάγκη ενισχυμένης υποστήριξης» που προκύπτει από αξιοσημείωτες δυσκολίες στην κοινωνικοποίηση και την ευελιξία – προσαρμογή.
• Επίπεδο 3 – «Ανάγκη ιδιαίτερης ενισχυμένης υποστήριξης» που προκύπτει από σοβαρές δυσκολίες στην κοινωνικοποίηση και την ευελιξία – προσαρμογή.

Η λειτουργικότητα του αυτιστικού και, άρα, αντίστοιχα η ανάγκη υποστήριξής του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από:

• την ανάπτυξη του λόγου που παρέχει στο άτομο την ικανότητα να επικοινωνήσει,
• τον δείκτη νοημοσύνης που καθιστά το άτομο ικανό να σχηματίσει έννοιες και τις απαραίτητες μεταξύ τους συνδέσεις για να κατανοήσει τον κόσμο,
• τις γνωστικές λειτουργίες του ατόμου όπως η προσοχή, η ευελιξία της σκέψης και η μνήμη.

Χαρακτηριστικά του αυτιστικού ατόμου

Μερικά από τα πιο συνήθη χαρακτηριστικά είναι τα εξής:

Γνωστικά ελλείμματα

• Αδυναμία εστίασης της προσοχής ή υπερεστίαση της προσοχής σε ένα ερέθισμα
• Αδυναμία από κοινού εστίασης της προσοχής μαζί με κάποιο άλλο πρόσωπο
• Αδυναμία ευέλικτης εναλλαγής της προσοχής σε δύο διαφορετικά ερεθίσματα
• Αδυναμία αναστολής διασπαστικών ερεθισμάτων του περιβάλλοντος
• Ισχυρή μνήμη που συνδέεται με τα στερεοτυπικά ενδιαφέροντά του
• Δυσκολία (ή πλήρης απουσία) στο φανταστικό και συμβολικό παιχνίδι (δεν παίζει ή παίζει με τρόπο μονότονο και επαναλαμβανόμενο, χωρίς σκοπό)
• Δυσκολία στην αντίληψη χρονικών εννοιών και χρονικών σχέσεων μεταξύ γεγονότων 

Επικοινωνιακά ελλείμματα

• Δυσκολεύεται να αντιληφθεί το χιούμορ, την μεταφορά ή την παρομοίωση
• Δυσκολεύεται να αντιληφθεί τους χρωματισμούς και τον ρυθμό της φωνής (προσωδία)
• Δυσκολεύεται να αντιληφθεί τις λεκτικές πράξεις (π.χ. προσταγή, παράκληση, απορία κ.α.)
• Δεν λαμβάνει υπόψη το κοινωνικό πλαίσιο του λόγου του (π.χ. δεν χρησιμοποιεί πληθυντικό ευγενείας, βρίζει κ.α.)
• Δεν χρησιμοποιεί αποτελεσματικά την μη-λεκτική επικοινωνία, όπως χειρονομίες, εκφράσεις προσώπου και στάση σώματος (π.χ. προέκταση του χεριού για να χαιρετίσει ή να δείξει κάτι)
• Δεν γνωρίζει πότε και πώς να αρχίσει μία συζήτηση ή να δώσει τέλος σε αυτή
• Παρουσιάζει ηχολαλία (μηχανική – αυθόρμητη επανάληψη της ομιλίας των άλλων) 

Ελλείμματα στην αισθητικότητα

• Υπο-αισθητικότητα: αντιλαμβάνεται σε σημαντικά χαμηλότερο βαθμό τα ερεθίσματα (δείχνει υπερβολική ανοχή σε επώδυνα οπτικά/απτικά/ακουστικά ερεθίσματα που μπορούν να τον βλάψουν).
• Υπερ-αισθητικότητα: αντίστροφα, αντιλαμβάνεται σε σημαντικά υψηλότερο βαθμό τα ερεθίσματα (δείχνει ευερεθιστότητα σε ανώδυνα οπτικά/απτικά/ακουστικά ερεθίσματα που δεν μπορούν να τον βλάψουν) 

*Στο σημείο αυτό πρέπει να διευκρινιστεί ότι δεν εμφανίζουν όλα τα άτομα με αυτισμό όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά ούτε στον ίδιο βαθμό μεταξύ τους. 

Αντιμετώπιση

Η αντιμετώπιση του αυτισμού οφείλει να είναι πολύπλευρη εφόσον αποτελεί μία διαταραχή με μεγάλο εύρος συμπτωμάτων (γνωστικών, γλωσσικών, συμπεριφορικών) σε όλο το φάσμα της ανάπτυξης. Είναι, λοιπόν, αναγκαία η διεπιστημονική συνεργασία  λογοθεραπευτών, εργοθεραπευτών, παιδοψυχιάτρων και παιδοψυχολόγων, ειδικών παιδαγωγών και εκπαιδευτικών για την σωστή ανίχνευση των δεξιοτήτων στις οποίες υπολείπεται ο μαθητής και την δημιουργία ενός εξατομικευμένου προγράμματος παρέμβασης με ιεραρχημένους στόχους. Ταυτόχρονα, ο κάθε ειδικός από την πλευρά του αναλαμβάνει το κομμάτι που του αναλογεί. Για παράδειγμα, ο παιδοψυχολόγος αναλαμβάνει τις συναισθηματικές και συμπεριφορικές δυσκολίες του, ο εργοθεραπευτής ζητήματα λεπτής κινητικότητας και αισθητηριακής επεξεργασίας, ο ειδικός παιδαγωγός τα μαθησιακά ελλείμματα του μαθητή κ.ο.κ.