ΔΕΠ/-Υ

Ορισμός

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/ – Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ/-Υ) αφορά σε ελλείμματα του ατόμου σε δύο διαστάσεις: σε αυτόν της προσοχής και σε αυτόν της αναστολής ή αυτοελέγχου της παρόρμησης. Έτσι, τα παιδιά με ΔΕΠ/-Υ παρουσιάζουν αντίστοιχα ελλειμματική προσοχή και υπερκινητικότητα – παρορμητικότητα. Παρόλο που δεν εμφανίζουν όλα τα παιδιά με ελλειμματική προσοχή υπέρμετρη υπερκινητικότητα – παρορμητικότητα, οι δύο αυτές διαστάσεις τείνουν να συνυπάρχουν σε υψηλή συχνότητα.

Σύμφωνα με το DSM-V (2013) βασικό γνώρισμα της ΔΕΠ/-Υ είναι ένα επίμονο πρότυπο απροσεξίας και/ή υπερκινητικότητας – παρορμητικότητας υψηλότερης συχνότητας και σοβαρότητας συγκριτικά με το πρότυπο που παρατηρείται στα «τυπικά» άτομα αντίστοιχου αναπτυξιακού επιπέδου.

Διάγνωση και Διαγνωστικές Υποκατηγορίες

Η ορθή διάγνωση της ΔΕΠ/-Υ είναι δύσκολη υπόθεση διότι τα κριτήρια προσδιορισμού της είναι εξαιρετικά υποκειμενικά – όπως υποκειμενική είναι άλλωστε και η οριοθέτηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς ως τυπική ή αποκλίνουσα.

Τα διαγνωστικά κριτήρια της ΔΕΠ/-Υ καθορίζονται με βάση το DSM-V (2013) ως εξής:

Α. Επίμονο πρότυπο αποσεξίας και/ή υπερκινητικότητας – παρορμητικότητας που επηρρεάζει την λειτουργικότητα ή την ανάπτυξη του ατόμου, όπως χαρακτηρίζεται από τα 1) και/ή τα 2)

1. Απροσεξία: Έξι (ή περισσότερα) από τα ακόλουθα συμπτώματα τα οποία να επιμένουν για τουλάχιστον 6 μήνες σε βαθμό ανακόλουθο με το αναπτυξιακό επίπεδο του ατόμου και τα οποία επηρρεάζουν αρνητικά με άμεσο τρόπο τις κοινωνικές και ακαδημαϊκές – επαγγελματικές δραστηριότητες του ατόμου:

α. Συχνά αποτυγχάνει να συγκεντρώσει την προσοχή του σε λεπτομέρειες ή κάνει απρόσεκτα λάθη στις σχολικές του εργασίες, στην δουλειά ή σε άλλες δραστηριότητες (π.χ. παραλείπει ή χάνει λεπτομέρειες, η δουλειά του είναι ανακριβής).

β. Συχνά έχει δυσκολία στην διατήρηση της προσοχής του εντός έργου ή παιχνιδιού (π.χ. έχει δυσκολία να παραμείνει συγκεντρωμένος κατά την διάρκεια μίας ομιλίας, μία συζήτησης ή μακροσκελούς ανάγνωσης).

γ. Συχνά δείχνει να μην ακούει όταν τού μιλούν (π.χ. το μυαλό του δείχνει να είναι αλλού ακόμα και όταν απουσιάζει κάποιος προφανής διασπάστης προσοχής στο περιβάλλον).

δ. Συχνά δεν ακολουθεί μία σειρά από οδηγίες και αποτυγχάνει να ολοκληρώσει τις σχολικές του εργασίες, τις δουλειές του σπιτιού ή τα καθήκοντά του στην δουλειά (π.χ. ξεκινάει δραστηριότητες αλλά γρήγορα χάνει την συγκέντρωσή του και αποτραβιέται από αυτές).

ε. Συχνά έχει δυσκολία στο να οργανώσει τις εργασίες και τις δραστηριότητές του (π.χ. δυσκολία στο να οργανώσει μία σειρά από έργα, δυσκολία στο να κρατάει τα υπάρχοντά του σε τάξη, ανοργάνωτη δουλειά, κακή διαχείριση χρόνου, αδυνατεί να είναι εντός προθεσμίας).

ζ. Συχνά αποφεύγει, δυσανασχετεί ή διστάζει να ασχοληθεί με εργασίες που απαιτούν διατήρηση της νοητικής προσπάθειας (π.χ. σχολικά μαθήματα για το σπίτι).

η. Συχνά χάνει πράγματα που είναι απαραίτητα για να φέρει εις πέρας τις εργασίες του (π.χ. σχολικά υλικά, μολύβια, βιβλία, εργαλεία, πορτοφόλι, κλειδιά κ.α.).

θ. Συχνά αποσπάται εύκολα από εξωτερικά ερεθίσματα (για εφήβους – ενήλικες: και από άσχετες σκέψεις που τού έρχονται στο μυαλό).

ι. Συχνά ξεχνάει τις καθημερινές του δραστηριότητες (π.χ. να κάνει δουλειές στο σπίτι, να κάνει τηλεφωνήματα, να πληρώσει λογαριασμούς κ.α.).

2. Υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα: Έξι (ή περισσότερα) από τα ακόλουθα συμπτώματα τα οποία να επιμένουν για τουλάχιστον 6 μήνες σε βαθμό ανακόλουθο με το αναπτυξιακό επίπεδο του ατόμου και τα οποία επηρρεάζουν αρνητικά με άμεσο τρόπο τις κοινωνικές και ακαδημαϊκές – επαγγελματικές δραστηριότητες του ατόμου:

α. Συχνά κινείται νευρικά ή χτυπάει τα χέρια/πόδια του ή στριφογυρίζει στην θέση του.

β. Συχνά φεύγει από την θέση του σε περιστάσεις που προσδοκάται να βρίσκεται σε αυτήν (π.χ. αφήνει την θέση του/της στην τάξη, στο γραφείο ή γενικά στην δουλειά ενώ την δεδομένη χρονική στιγμή θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί).

γ. Συχνά τρέχει ή σκαρφαλώνει σε περιστάσεις στις οποίες είναι ανάρμοστο να το κάνει (στους εφήβους-ενήλικες μπορεί να περιορίζεται να μία αίσθηση διαρκούς ανησυχίας).

δ. Συχνά αδυνατεί να παίξει ή να εμπλακεί ήσυχα να δραστηριότητες χαλάρωσης.

ε. Συχνά “είναι στο πόδι”, φαίρεται σαν να “οδηγείται” από ένα μοτέρ (π.χ. αδυνατεί να βρίσκεται σε ή να κάθεται αναπαυτικά σε ένα σημείο για παρατεταμένη χρονική διάρκεια, όπως σε ένα εστιατόριο, σε μία συνάντηση).

ζ. Συχνά μιλάει υπερβολικά.

η. Συχνά απαντάει σε μία ερώτηση πριν καν αυτή ολοκληρωθεί (π.χ. συμπληρώνει την πρόταση κάποιου άλλου, δυσκολεύεται να περιμένει την σειρά του/της να μιλήσει σε μία συζήτηση).

θ. Συχνά δυσκολεύεται να περιμένει την σειρά του/της.

ι. Συχνά διακόπτει ή “μιλάει πάνω απ’τους άλλους” (π.χ. εισβάλλει απότομα σε συζητήσεις, παιχνίδια ή άλλες δραστηριότητες, χρησιμοποιεί τα πράγματα των άλλων χωρίς να τους ρωτήσει και να πάρει την άδειά τους, για εφήβους-ενήλικες: μπορεί να εισβάλει απότομα και να αναλάβει την δουλειά κάποιου χωρίς να ρωτήσει).

Β. Αρκετά από τα συμπτώματα της απροσεξίας και της υπερκινητικότητας – παρορμητικότητας να έκαναν την εμφάνισή τους πριν από την ηλικία των 12 ετών.

Γ. Αρκετάτα συμπτώματα της απροσεξίας και της υπερκινητικότητας – παρορμητικότητας να είναι παρόντα σε δύο ή περισσότερα πλαίσια (π.χ. σπίτι, σχολείο, δουλειά, με φίλους ή συγγενείς, ή άλλες δραστηριότητες).

Δ. Να υπάρχουν σαφείς ενδείξεις-αποδείξεις ότι τα συμπτώματα παρεμβαίνουν στην, ή μειώνουν την ποιότητα, της κοινωνικής, ακαδημαϊκής ή επαγγελματικής λειτουργικότητας του ατόμου.

Ε. Τα συμπτώματα που εμφανίζονται να μην εξηγούνται πλήρως με βάση την συνύπαρξη κάποιας άλλης διαταραχής (π.χ. διαταραχή της διάθεσης, αγχώδης διαταραχή, διαταραχή της προσωπικότητας κ.α.).

Σημείωση:

-Τα παραπάνω συμπτώματα δεν πρέπει να οφείλονται σε εναντιωματική συμπεριφορά, περιφρόνηση, εχθρότητα, ή σε αποτυχία να κατανοήσει τις εργασίες και τις οδηγίες τους.

-Για μεγαλύτερους εφήβους και ενήλικες (από 17 ετών και άνω) αρκούν τουλάχιστον 5 από τα παρακάτω συμπτώματα.

Με βάση τα συμπτώματα που εκδηλώνει το άτομο, εμπίπτει σε μία από τις 3 διαγνωστικές υποκατηγορίες:

  1. ΔΕΠ-Υ, συνδυασμένος τύπος
  2. ΔΕΠ-Υ, με προεξάρχοντα τον απρόσεκτο τύπο
  3. ΔΕΠ-Υ, με προεξάρχοντα τον υπερκινητικό-παρορμητικό τύπο

Αντιμετώπιση

Πρωταρχικός παράγοντας στην αντιμετώπιση της ΔΕΠ/-Υ είναι η διαμόρφωση ενός μαθησιακού περιβάλλοντος όσο το δυνατόν περισσότερο απαλλαγμένου από διασπαστικά ερεθίσματα (π.χ. να υπάρχει ησυχία στον χώρο, όχι κοντά σε παράθυρο ή καλοριφέρ, όχι κοντά σε παιχνίδια ή άλλα άσχετα υλικά και αντικείμενα, όχι στην υπερπληθώρα ερεθισμάτων στον χώρο κ.α.). Εξίσου σημαντικός παράγοντας είναι η οργάνωση των υλικών στον χώρο η οποία θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν δομημένη και αμετάβλητη (π.χ. συγκεκριμένο σημείο για τα μολύβια, συγκεκριμένο ντουλάπι για τα τετράδια κ.α.). Ακόμα, κατά την ενασχόληση με μία μαθησιακή δραστηριότητα ο εκπαιδευτικός οφείλει να έχει οργανώσει από πριν την παρουσίαση των πληροφοριών (προσαρμογή του εκπαιδευτικού υλικού) με τέτοιον τρόπο ώστε να αποφεύγεται η υπερσυσσώρευσή τους η οποία θα οδηγήσει τελικά τον μαθητή σε σύγχιση. Γι’ αυτό συγκεκριμένα, προτείνεται η ανάλυση έργου (κατάτμηση ενός έργου σε μικρότερα βήματα) και η χρήση γραφικών οργανωτών για την λογική ομαδοποίηση και οπτικοποίηση των πληροφοριών. Γενικότερα, όπως και σε άλλες διαταραχές με ευρύ φάσμα συμπτωμάτων (π.χ. αυτισμός), η αντιμετώπιση οφείλει να είναι διεπιστημονική και πολύπλευρη και να γίνεται βάσει ιεραρχημένων στόχων με βάση τις ιδιαίτερες ανάγκες και δυνατότητες του παιδιού.